• natalie02b

Een vingerafdruk verwijderd van de vrijheid

Geplaatst door op in Reportages

(c) Ton KoeneAls onderdeel van een nieuwe oorlogsstrategie laten Amerikanen honderden Talibanverdachten vrij in Afghanistan, in de hoop dat zij reïntegreren als eerzame burgers in hun dorpen. ‘We kunt deze oorlog niet winnen met het louter doden en gevangen zetten van opstandelingen.'

JALALABAD - Na bijna drie jaar gevangenschap in een Amerikaans detentiecentrum, is Said Daoud slechts een vingerafdruk verwijderd van vrijheid. Hij is een van de negen Afghanen, allen beschuldigd van banden met Taliban, die in Jalalabad als vrij man weg mogen als ze zweren uit de problemen te blijven. 

Door Natalie Righton
Foto: Ton Koene (Een familielid begroet een vrijgelaten ex-Taliban na de vrijlatingsceremonie in het gouverneurshuis in Jalalabad)
Dit artikel werd op 05-07-2010 gepubliceerd in de Volkskrant

De negen zetten snel hun vingerafdruk onder het document met daarop de vlaggen van de VS en Afghanistan. Ook Said, die vastzat in Parwan, iets ten noorden van Kabul, aarzelde geen moment. ‘Dit is de mooiste dag van mijn leven', zegt hij, gekleed in een grijze shalwar kamiz - een traditioneel wijd hemd met slobberbroek.

Maar heeft Said het geweld echt afgezworen? Said ontwijkt de vraag: ‘Ik ben zo blij om mijn familie en kinderen weer te zien. Ik kan aan niets anders denken.' Ondertussen zoemen camera's van de lokale tv op hem in.

Nieuwe oorlogsstrategie
Als onderdeel van een nieuwe oorlogsstrategie laten Amerikanen honderden (gematigde) Talibanverdachten vrij in Afghanistan, in de hoop dat zij reïntegreren als eerzame burgers.

De wijze waarop krijgsgevangenen werden behandeld in Amerikaanse detentiecentra stuitte op zoveel verzet en haatgevoelens bij de Afghaanse bevolking, dat werd besloten tot een grootschalige reorganisatie van het gevangeniswezen. De mogelijke reïntegratie van terreurverdachten is nu een topprioriteit.

Zo sloot de grootste militaire gevangenis op het Bagram-vliegveld eind vorig jaar na aanhoudende berichten over mishandeling, waardoor onder andere twee Afghanen in 2002 de dood vonden. Bagram zou een broeinest zijn geweest voor extremisme, zeiden Amerikaanse functionarissen in The Washington Post. De Taliban zouden de gevangenis zelfs gebruiken om rekruten te werven.

Na de sluiting van Bagram verrees een paar kilometer verderop een nieuw detentiecentrum, in Parwan. Er hangt dan wel prikkeldraad en er zijn cellen, de gevangenis is gericht op een terugkeer van de gevangenen in de samenleving, legt Michael Gottlieb uit, civiel commandant van Taskforce 435, een militaire eenheid die verantwoordelijk is voor de detentie.

‘Er zijn klaslokalen waar gedetineerden een vak kunnen leren, zoals brood bakken of kleding maken. Er zijn koranlessen van een gematigde mullah en een cursus lezen en schrijven, zodat ze het heilige schrift zelf kunnen lezen en interpreteren.'

‘Je kunt deze oorlog niet winnen met het louter doden en gevangen zetten van opstandelingen', meent Gottlieb. Een betere strategie is om ex-Taliban te pacificeren, ‘waarna ze een productieve bijdrage leveren aan de samenleving en onderdeel zijn van een vredig Afghanistan. Het gaat om het winnen van de hearts and minds ', aldus Gottlieb.

Terugval
Critici vrezen dat de vrijgelaten gevangenen snel vervallen in hun oude gedrag. Al was het maar omdat ze geen baan kunnen vinden en de Taliban een beter maandsalaris betalen aan strijders (200 euro) dan een Afghaan op het platteland verdient.

De Amerikanen erkennen de risico's, maar geloven dat de nieuwe strategie de juiste is. ‘Slechts een fractie van de vrijgelaten gevangen wordt opnieuw gearresteerd, 1 procent', zegt Gottlieb. De meeste krijgsgevangenen zijn toevallige strijders, zegt Gottlieb. Jongens die zich uit economische motieven hebben aangesloten. ‘ Wat de negen mannen van Jalalabad op hun kerfstok hebben, willen de Amerikanen niet openbaar maken.

Gevangenen als Said krijgen sinds begin dit jaar elke zes maanden de mogelijkheid om tijdens een openbare hoorzitting te pleiten voor vrijlating voor een adviescommissie bestaande uit Amerikaanse militairen met ervaring in Afghanistan. De gevangenen krijgen een advocaat, mogen hun dossier inzien en kunnen getuigen oproepen.

Het criterium om iemand vast te houden is of ze banden hebben met de Taliban of andere terreurgroepen en of ze een toekomstig gevaar vormen. ‘Als de adviescommissie inschat dat dit gevaar niet meer bestaat, moet de gedetineerde worden vrijgelaten', legt Gottlieb uit. ‘Het kan voorkomen dat iemand slechte dingen heeft gedaan, maar dat we hem toch vrijlaten nadat familieleden en stamoudsten hebben getuigd dat ze in staat zijn deze persoon op het rechte pad te houden. Er zijn dorpsleiders die zeggen: We hebben een baan voor deze jongeman, en een moskee met een gematigde mullah waar hij terecht kan, wij zullen op hem letten.'

Honderden getuigen
Het detentiecentrum in Parwan had begin dit jaar 1.100 gedetineerden, allemaal verdacht van banden met terreurgroepen; 220 van hen zijn inmiddels vrijgelaten: vooral door toedoen van de honderden getuigen die voor hen zijn komen pleiten. De meeste anderen komen later dit jaar in aanmerking voor reïntegratie. Slechts een handvol, misschien veertig man - de hardcore terroristen - blijven vast zitten.

Said en zijn acht makkers worden voor een ‘vrijlatingsceremonie' met een Chinook-helikopter teruggevlogen van de Parwan-gevangenis naar Jalalabad, de hoofdstad van hun thuisprovincie Nangahar, gelegen in het gewelddadige oosten. Voor veel gevangenen is het de eerste keer dat ze vliegen.

Maar de mannen zijn nog niet vrij. In het gouverneurshuis zetten ze eerst hun vingerafdruk, waarna de handboeien afgaan. De mannen worden daarna naar een grote zaal geleid waar vierhonderd stamoudsten en familieleden (alleen mannen) op een tribune zitten. De gouverneur leest de geloften voor van de ex-gevangenen en de dorpsleiders. Een mullah bidt.

Na een uur is het gedaan. Said en de andere ‘ex-Taliban' krijgen bloemenkransen om en een certificaat waarop staat dat ze officieel zijn vrijgelaten. Ze worden gefeliciteerd met een handdruk van de gouverneur en commandant Gottlieb.
Familieleden die elkaar jaren niet zagen, omhelzen elkaar. Said knijpt zijn broers en vrienden fijn. Er wordt gelachen en gehuild. In een hoek staan taart, frisdrank en koekjes.

Toekomstplannen
De mannen vertellen weinig over hun ervaringen in de gevangenis en hun toekomstplannen. Said, die de vraag over het afzweren van geweld ontweek, zegt dat hij onschuldig is en altijd heeft geloofd in zijn vrijlating. Hij wordt misschien weer leraar, het beroep van voor zijn arrestatie.

Mahboub Shah Khan, met rossige baard en een getraumatiseerde blik, zegt dat hij ‘veel moet nadenken', na vier jaar gevangenschap die hij ervaarde als een marteling. ‘Ik ben niet fysiek mishandeld, maar geestelijk was het heel zwaar. Vooral de ondervragingen, uren en uren, waren vreselijk.' Ook hij zegt nooit te hebben geweten waarom hij is opgepakt.

Als de Amerikaanse militairen hun spullen inpakken en teruglopen naar de helikopter, blijft Mahboub bij de landingsplaats achter, voor het eerst in vier jaar een vrij man. Hij zwaait, met een glimlach. Mahboub blijft achter in Talibangebied. Als het aan de Amerikanen ligt: als eerzaam burger, tot in de eeuwigheid.